De VlinderstichtingVlindernet
Help de vlinders
Dé informatiesite voor alle in Nederland voorkomende dagvlinders en macronachtvlinders

spanners - GEOMETRIDAE

De Nederlandse naam voor de familie van de spanners is afgeleid van de manier van voortbewegen van de rupsen.

De familie van de spanners omvat in totaal meer dan 23.000 beschreven soorten en kent een wereldwijde verspreiding. De ongeveer 300 soorten die in Nederland voorkomen zijn zeer ongelijkmatig verdeeld over zes onderfamilies.
 

Foto: Han Klein Schiphorst
gestippelde oogspanner (Cyclophora punctaria)
De spanners vormen een gevarieerde groep, maar vrijwel alle soorten hebben brede, min of meer driehoekige voorvleugels en een tenger lichaam. Ze kunnen hierdoor weliswaar met betrekkelijk weinig energieverbruik vliegen, maar hun vlucht is niet krachtig en snel. Spanners zijn gemakkelijk van dagvlinders te onderscheiden doordat de antennen geen knotsvormig uiteinde hebben; bij de mannetjes zijn ze vaak geveerd of gekamd, bij de vrouwtjes draadvormig. Klik hier voor meer informatie over de uiterlijke kenmerken van de spanners.
 
Veel soorten vliegen in de avondschemering en worden daardoor relatief weinig in lichtvallen gevangen. Een goede manier om ze te vinden is het kloppen van takken en het opjagen uit de vegetatie, waarbij ze dan met een net gevangen kunnen worden. Andere soorten komen wel goed op licht, hoewel vaak pas laat in de nacht. Er zijn enkele soorten spanners die overdag vliegen.
Hoewel veel spanners een functionele roltong hebben en vocht kunnen opnemen, worden ze relatief weinig aangetroffen op bloemen en smeer. Dit komt waarschijnlijk omdat ze vanwege hun lage energieverbruik maar weinig voedsel hoeven op te nemen.
 

Foto: Marian Schut
Vleugelloos vrouwtje van de kleine wintervlinder (Operophtera brumata).
De vrouwtjes van een aantal soorten zijn vleugelloos of hebben sterk gereduceerde vleugels. Zij zoeken lopend naar een geschikte plek voor de ei-afzetting. Dit kost minder energie dan vliegen, waardoor ze in staat zijn in winternachten bij temperaturen rond het vriespunt toch actief te blijven. Een goede methode om deze vrouwtjes te vinden is om in het donker met een zaklantaarn boomstammen af te zoeken.
 

eieren, rupsen en poppen


Foto: Hans van Oosterhout
rups van de witte grijsbandspanner (Cabera pusaria)
Spannerrupsen zijn gemakkelijk van andere rupsen te onderscheiden doordat het achterlijf slechts twee paar schijnpoten bezit: een paar naschuivers aan het uiteinde en een paar buikpoten op korte afstand daarvoor. Het middendeel van het lichaam heeft geen poten en wordt bij het voortbewegen steeds in een boog omhoog gespannen, waarbij het achtereind van het lichaam tot bij de voorste pootparen wordt getrokken (zie bovenstaande foto). De Nederlandse naam voor de familie van de spanners is afgeleid van deze manier van voortbewegen. Vroeger werden de spanners ook wel meters genoemd (Geometridae betekent landmeters).
In rusthouding lijken de rupsen soms net een takje, waardoor ze nauwelijks opvallen. Als spannerrupsen verstoord worden laten ze zich vaak razendsnel aan een zijden draad naar beneden zakken. Later klauteren ze dan via deze draad of langs de waardplant weer omhoog. Jonge rupsen laten zich met behulp van deze draden op de wind wegvoeren.
 

Foto: Jeroen Voogd
pop van de gestippelde oogspanner (Cyclophora punctaria)
Sommige soorten verpoppen zich in een cocon die aan de waardplant wordt vastgehecht en verlaten nooit de boomkruin, maar de meeste soorten verpoppen zich in de grond of in de strooisellaag. Soorten uit het geslacht Cyclophora bevestigen de pop met een draad aan een blad en vallen in de herfst met dat blad op de grond; deze popvorm wordt gordelpop genoemd.
 
Laatste wijziging: 23 januari 2012
Meer over deze familie:

Foto: Joep van Goch
zuringspanner (Lythria cruentaria)
Foto: Bob van de Dijk
smalvleugeldwergspanner (Eupithecia nanata)
Foto: Jeroen Voogd
geblokte zomervlinder (Thalera fimbrialis)
Foto: Hans Jonkman
gewone bandspanner (Epirrhoe alternata)
Foto: Bob van de Dijk
perentak (Phigalia pilosaria)
Foto: Jeroen Voogd
rups van de gewone heispanner (Ematurga atomaria)
Foto: Jeroen Voogd
rups van de lindeknotsvlinder (Plagodis dolabraria)


De Vlinderstichting beschermt vlinders en libellenOp Vlindernet vind je alles over vlindersOp Libellennet vind je alles over libellen