De VlinderstichtingVlindernet
Help de vlinders
Dé informatiesite voor alle in Nederland voorkomende dagvlinders en macronachtvlinders

Voedsel van rupsen

Veel rupsen zijn erg kieskeurig. De meeste (nacht)vlinders leggen hun eitjes dan ook op de plant die later door de rups gegeten zal worden: de waardplant van de betreffende soort.
 

Het vrouwtje gentiaanblauwtje legt haar eitjes uitsluitend op klokjesgentiaan, omdat dat de enige plant is waarvan de rupsen eten. Foto: Anneke Room-Holtslag
Kieskeurig of niet?
Sommige rupsen eten uitsluitend van één soort waardplant, zoals bijvoorbeeld die van het gentiaanblauwtje die uitsluitend klokjesgentiaan eten; deze rupsen worden monofaag genoemd (mono = één). Andere rupsen eten alleen planten uit één familie, zoals de rupsen van het groot koolwitje, die zowel wilde als gecultiveerde kruisbloemigen eten; deze rupsen worden oligofaag genoemd. Ook zijn er rupsen die niet kieskeurig zijn: de rupsen van het bruin zandoogje eten bijvoorbeeld vrijwel alle soorten grassen; dit zijn polyfage rupsen (poly = veel).
 

De rups van het klein koolwitje eet van kruisbloemigen. Foto: Mirriam Arts
Eigen voorkeur
Als waardplant voor de rupsen worden zowel wilde als gecultiveerde plantensoorten gebruikt. Iedere soort heeft zo zijn eigen voorkeur. Rupsen van kleine vos, dagpauwoog, landkaartje en atalanta leven bijvoorbeeld uitsluitend van grote brandnetel. Rupsen van de grote beer (Arctia caja) eten van diverse kruidachtige planten, zoals brandnetel en zuring, maar eten soms ook van kruipwilg en allerlei gekweekte planten en struiken. Het klein koolwitje legt haar eieren alleen op planten van kruisbloemigen. De rupsen hebben voor hun groei namelijk een speciaal stofje nodig, glucosinolaat, en dit stofje komt vooral in kruisbloemigen voor (dit is het stofje dat aan kool de bittere smaak geeft).
 

De rups van de goudgele boorder (Gortyna flavago) leeft in de stengel van de waardplant. Foto: Jeroen Voogd
Bladeren, wortels en stengels
De meeste rupsen eten van de bladeren van de waardplant. Dit geldt echter niet voor alle soorten. Er zijn bijvoorbeeld een heel aantal soorten nachtvlinders waarvan de rupsen niet alleen van het blad eten, maar ook van de wortels. Rupsen van de oranje wortelboorder (Triodia sylvina) eten uitsluitend van de wortels van de waardplant. Ook zijn er soorten die in de stengel van de waardplant leven, zoals de goudgele boorder (Gortyna flavago). Rupsen van enkele soorten, waaronder het rietluipaard (Phragmataecia castaneae), kunnen zelfs onder water leven omdat ze in de stengel van de waardplant leven.
 

De rups van de wilgenhoutrups (Cossus cossus) leeft in de stam van de waardplant. Foto: Margaret Misset
Onder de schors
Er zijn ook rupsen die niet in stengels van kruidachtige planten, maar onder de schors in de stam van een boom leven. Een voorbeeld daarvan is de rups van de wilgenhoutrups (Cossus cossus). Deze rups heeft grote krachtige kaken om zich een weg door het (dode) hout te banen. De rupsengaten zitten laag in de stam en zijn te herkennen aan de aanwezigheid van houtpoeder en de zure geur die de rupsen afscheiden.
 

De rups van de gewone silene-uil (Hadena bicruris) leeft van de zaden van de waardplant. Foto: Jeroen Voogd
Zaaddozen
Er zijn ook rupsen die uitsluitend van de zaden van planten leven, zoals de gewone silene-uil (Hadena bicruris). De rupsen brengen bijna hun hele leven door in de zaaddozen van de waardplant.
Daarnaast zijn er rupsen die uitsluitend de bloemen van de waardplant eten. Dit is bij diverse kleine spannersoorten het geval, zoals de zwartvlekdwergspanner (Eupithecia centaureata). De rupsen hebben vaak dezelfde kleur als de bloemen en vallen daardoor nauwelijks op.
 

De rups van de lijnsnuituil (Herminia tarsipennalis) eet van afgevallen blad. Foto: Kars Veling
(Korst)mossen en afgevallen blad
Rupsen van diverse soorten spinneruilen, bijvoorbeeld het naaldboombeertje (Eilema depressa), voeden zich met (korst)mossen en algen. Ook zijn er rupsen die foerageren op dood plantenmateriaal. Een voorbeeld daarvan is de rups van de lijnsnuituil (Herminia tarsipennalis), die afgevallen blad eet.
 

Deze rups van de hyena (Cosmia trapezina) verorbert een andere rups. Foto: Martha Prins
Kannibalen
Tenslotte komt het ook voor dat rupsen kannibalistisch zijn. De hyena (Cosmia trapezina) bijvoorbeeld foerageert op diverse loofbomen en struiken, maar als soortgenoten of rupsen van andere soorten zich op hetzelfde blad bevinden, dan worden deze aangevallen en vervolgens opgegeten door de rups van de hyena. Het kan ook gebeuren dat de rups bijt als iemand de rups wil oppakken.
 

Laatste wijziging: 28 januari 2012
Jonge rups van het bruin zandoogje. Foto: Bert van Rijsewijk
Rupsen van het groot koolwitje. Foto: Meint Mulder
Rupsen van de dagpauwoog op grote brandnetel.Foto: Greetje Heijker
Rups van de oranje wortelboorder (Triodia sylvina). Foto: www.actiereactie.com
Rups van de zwartvlekdwergspanner (Eupithecia centaureata). Foto: Jeroen Voogd
Rups van het naaldboombeertje (Eilema depressa). Foto: Jeroen Voogd
Rups van de grote beer (Arctia caja). Foto: Mirriam Arts

De Vlinderstichting beschermt vlinders en libellenOp Vlindernet vind je alles over vlindersOp Libellennet vind je alles over libellen