De VlinderstichtingVlindernet
Landelijke dag 2017
Dé informatiesite voor alle in Nederland voorkomende dagvlinders en macronachtvlinders

Rupsen determineren

Het determineren van rupsen is over het algemeen erg lastig, zeker wanneer het rupsen betreft die nog niet volgroeid zijn. Daarnaast is er nauwelijks literatuur voorhanden waarin rupsen behandeld worden, laat staan dat er specifiek aandacht besteed wordt aan het determineren van rupsen.
Natuurlijk zijn er soorten met zo’n opvallend uiterlijk dat zij niet te verwarren zijn met andere soorten en eenvoudig op naam gebracht kunnen worden, maar dit is eerder uitzondering dan regel.
 

Familiekenmerken

Bij het determineren van rupsen is het goed om de verschillen tussen de diverse families te weten. Is de familie bekend, dan is het aantal soorten waartussen gekozen moet worden alvast een stuk kleiner. Daarom wordt per familie aangegeven wat de specifieke kenmerken zijn van de betreffende familie en worden er bij elke familie enkele foto’s van voorbeeldsoorten getoond. Klik hier om de kenmerken per familie te lezen.
 

Kenmerken om op te letten

Bij het determineren van rupsen kan in de meeste gevallen beter niet worden uitgegaan van de kleur, omdat vooral bij de rupsen van nachtvlinders de kleur nogal kan variëren. Soms kan de kleur een handig hulpmiddel zijn, maar het moet zeker niet als doorslaggevend kenmerk gebruikt worden. De antwoorden op de volgende vragen vormen een goede basis om in elk geval vast te stellen tot welke familie een rups hoort:
  • Lijkt de rups op een takje?
  • Hoeveel paar buikpoten heeft de rups?
  • Heeft de rups haren en is de beharing lang of kort?
  • Heeft de rups stekels?
  • Heeft de rups uitsteeksels op het lichaam en waar zitten deze?
  • Heeft de rups stippen of lijnen over het lichaam?
  • Hoe groot is de rups?
De meeste van deze vragen zult u ook tegenkomen als u gebruikt maakt van het Rupsenzoeksysteem om een soort op naam te brengen.
 

Bijkomende kenmerken

Behalve de uiterlijke kenmerken van de gevonden rups zijn er ook andere gegevens die behulpzaam kunnen zijn bij de determinatie. Allereerst is de tijd van het jaar waarin de rups wordt gevonden belangrijk, omdat hiermee soorten die in een ander seizoen als rups aanwezig zijn uitgesloten kunnen worden. Iets dergelijks geldt ook voor de waardplant waarop de rups werd aangetroffen. Het is echter wel zo dat de waardplantkeuze van veel soorten heel breed is, zodat de determinatiewaarde in veel gevallen weinig exclusief is. Toch kan het in combinatie met andere kenmerken soms een nuttige aanvulling zijn.
 

Gelijkende soorten

Er zijn rupsen die zo variabel zijn en zoveel lijken op verwante soorten, dat het vrijwel onmogelijk is om de soort met zekerheid op naam te brengen. Het is vaak wel mogelijk om uit te maken tot welk geslacht (genus) de soort behoort, maar determineren tot op soortniveau is lang niet altijd mogelijk. Wat hierbij meespeelt is het feit dat er in de literatuur ook vaak niet genoeg fotomateriaal voorhanden is.
De enige manier om er dan achter te komen om welke soort het gaat is om de rups uit te kweken tot vlinder (zie Hoe kweek je een rups uit tot vlinder?).
 

Determineren vanaf een foto

Soms is het zo dat er voor het maken van het onderscheid tussen gelijkende soorten gekeken moet worden naar heel subtiele kenmerken, zoals de beharing van een bepaald segment. In het veld zijn deze kenmerken vaak al erg moeilijk te zien en zeker als je de rups achteraf van een foto probeert te determineren zijn deze kenmerken niet of nauwelijks zichtbaar.
Voor het maken van foto’s ter determinatie is het erg belangrijk om meerdere foto’s te maken, zodat alle onderdelen van de rups (rugzijde, zijkant, kop en anaalsegment) goed te zien zijn. Hoe meer foto’s, hoe groter de kans dat het lukt om de rups op naam te brengen. Ook de grootte van de rups en de waarnemingsdatum zijn belangrijk om vast te leggen. De waardplant waarop de rups gevonden is kan ook een extra ondersteuning zijn bij de determinatie. Zie voor meer tips: Rupsen fotograferen ten behoeve van determinatie.
 

Laatste wijziging: 7 februari 2011

Eenvoudig te determineren rupsen


Rups van de wapendrager (Phalera bucephala). Foto: Joep Krijnen
Rups van de meriansborstel (Calliteara pudibunda). Foto: Jeroen Voogd
Rups van de koninginnenpage (Papilio machaon). Foto: Gerben de Graaf

Lastig te determineren rupsen

De rups van de kuifvlinder (Cucullia verbasci), bovenste foto, heeft twee vrijliggende zwarte stippen in de gele dwarsband op het tweede en derde borstsegment.
De zwarte stippen zijn bij de helmkruidvlinder (Cucullia scrophulariae), onderste foto, groter en niet helemaal door geel omringd.

Foto: Jeroen Voogd

De Vlinderstichting beschermt vlinders en libellenOp Vlindernet vind je alles over vlindersOp Libellennet vind je alles over libellen